De Schaakmaat (IV) – Jan Timman, beste van het Westen

In deze rubriek schrijft onze huisanalist Marco over een bijzonder verhaal uit het grote mondiale schaakarchief om iemand of iets in de schijnwerpers te zetten. Waar rollen wij deze week de rode loper voor uit? Vandaag deel IV.

Eerder deze week is één van Nederlands beste en meest invloedrijke schakers aller tijden overleden. Zijn speelstijl werd gekenmerkt door het uitdagen van zijn tegenstanders daar waar zij zich het meest comfortabel voelen. Zijn passie voor schaken uitte zich vooral in het schrijven van vele boeken en publicaties, waarvan sommigen ook mondiaal een onuitwisbare bijdrage hebben geleverd. Hier in Nederland kennen de meesten hem ook als de enige Nederlander – naast Max Euwe – die ooit heeft deelgenomen aan een rechtstreeks duel om de titel van wereldkampioen. Jan Timman is 74 jaar oud geworden.

Jan Timman, zoon van een wiskundeprofessor en een vrouw die als kind wiskundeles kreeg van de al eerder genoemde Max Euwe, begon op 8-jarige leeftijd met het schaken. En zoals je dat wel vaker hebt met briljante schakers, viel zijn aanleg voor deze sport al vrij snel op. Nadat hij in 1974 de derde Nederlander ooit was die de grootmeester-titel mocht ontvangen, steeg hij met een lange lijst overwinningen op grote toernooien gestaag door tot, uiteindelijk in 1982, de tweede beste speler van de wereld, destijds achter de Russische schaaklegende Anatoli Karpov.

Helaas heeft hij nooit het állerhoogste plekje op het podium mogen innemen: het winnen van het wereldkampioenschap. Timman heeft ook lang moeten wachten op de enige kans die hij hier ooit voor kreeg (in 1993 verloor hij van Karpov) …al had dat ook weer te maken met dat de eigenlijke deelnemers – Garri Kasparov en Nigel Short – ineens hadden besloten om zich af te splitsen van de wereldschaakbond FIDE.

Één van zijn favoriete partijen speelde hij ook tegen de Russische grootmeester Karpov. Niet tijdens de strijd om de WK-titel, maar op het Mar del Plata-toernooi van 1982, waar Jan Timman uiteindelijk ook wist te winnen. Het is typisch zo’n partij waarbij er zo veel subtiele tactieken schuilgaan, dat de volgende quote van Jan Timman een prachtige omschrijving is: “De helft van de variaties die tijdens een partij worden berekend, blijkt volkomen overbodig. Helaas weet niemand van tevoren welke helft.”

Timmans speelwijze viel vooral op doordat deze op een bepaalde manier ook níét opviel. Hij deed niets liever dan zijn rivalen uitdagen op hun eigen terrein. Speel jij het liefst een strategische partij, waarbij je langzaam je positie stukje bij beetje probeert te verbeteren? Dan stond Timman dat niet alleen toe, maar deed hij het zelf precies zo. Liever een chaotische en tactische stelling op het bord brengen? Graag, met mijn medewerking. Zo ook in bovenstaande partij, waar hij als een wurgslang elke kleine misstap van de Rus zo efficiënt en professioneel als mogelijk tot een winnend einde brengt. Precies de manier waarop Karpov zelf talloze partijen heeft gespeeld.

In het buitenland kent menig schaakliefhebber Jan Timman ook vanwege zijn vele literaire bijdragen. Zo werd hij in 1984 de eerste hoofdredacteur van New In Chess, wat sindsdien is uitgegroeid tot hét toonaangevende schaaktijdschrift van de mondiale schaakwereld. Ook zijn eindspel-composities en -analyses zijn geroemd. De afgelopen jaren deelde hij nog regelmatig enkele van deze miniatuur meesterwerkjes op zijn sociale media. Kijk bijvoorbeeld eens naar onderstaand diagram:

Op zijn Wikipedia-pagina staat onder het kopje ‘Publicaties’ een lijst van formaat waar velen alleen van kunnen dromen. Het groot analyseboek uit 1979 staat nog steeds te boek als één van de moderne klassiekers onder de schaakboeken. Zijn in 2017 verschenen Timman’s Titans kreeg zelfs de prijs voor ‘Schaakboek van het jaar’, uitgereikt door de nationale bond van Engeland. Tot in zijn laatste jaren bleef hij dus fanatiek schrijven over schaken; een kenmerk van de échte fanaticus in hart en nieren.

Voor al deze bijdragen ontving hij eind 1991 de ‘Euwe-ring’, een prijs die om de vijf jaar van eigenaar wisselt en waarvan de huidige drager de volgende uitverkorene mag bepalen. Helaas heeft hij deze week de laatste bladzijde van zijn eigen boek geschreven, maar zijn nalatenschap zal nog decennia lang voort blijven leven. Voor degenen die naar aanleiding van dit artikel geïnteresseerd zijn geraakt in de beste man, de keuze aan boeken is reuze. Voor nu, nog één puzzel: