De Schaakmaat (III) – Romantiek in het schaken

In deze rubriek schrijft onze huisanalist Marco over een bijzonder verhaal uit het grote mondiale schaakarchief om iemand of iets in de schijnwerpers te zetten. Waar rollen wij deze week de rode loper voor uit? Vandaag deel III: Valentijnsdagspecial!

“𝓣𝓸𝓮𝓷 𝓜𝓪𝓻𝓼 𝓮𝓷 𝓥𝓮𝓷𝓾𝓼 𝓮𝓵𝓴𝓪𝓪𝓻 𝓲𝓷 𝓮𝓮𝓷 𝓽𝓮𝓶𝓹𝓮𝓵 𝓸𝓷𝓽𝓶𝓸𝓮𝓽𝓽𝓮𝓷, 𝓽𝓮𝓻𝔀𝓲𝓳𝓵 𝓜𝓮𝓻𝓬𝓾𝓻𝓲𝓾𝓼 𝓲𝓷 𝓱𝓾𝓷 𝓷𝓪𝓫𝓲𝓳𝓱𝓮𝓲𝓭 𝔀𝓪𝓼, 𝓫𝓮𝓭𝓪𝓬𝓱𝓽 𝓜𝓪𝓻𝓼 𝓮𝓮𝓷 𝓼𝓬𝓱𝓪𝓪𝓴𝓼𝓹𝓮𝓵…”

Zo luidt de opening van een oud Spaans gedicht uit het jaar 1475, getiteld Scachs d’amor, wat zoveel betekent als ‘het schaakspel van de liefde’. Dit gedicht kent een bijzondere plek in de schaakgeschiedenis, niet in de laatste plaats omdat het manuscript de oudste gedocumenteerde schaakpartij bevat. Ook worden een aantal inmiddels welbekende regels voor het eerst op poëtische wijze uitgelegd: De aanraken-is-zetten regel bijvoorbeeld, maar ook simpelere regels omtrent het geven of opheffen van schaak, of dat een geslagen stuk voor de rest van de partij verloren is.

Met de kennis die vandaag de dag tot onze beschikking is, moeten wij concluderen dat het niveau van deze partij niet bijzonder spectaculair was. Daarbij moet ook gezegd worden dat het in de eerste plaats een gedicht was, met daarin het thema van de liefde centraal. De daadwerkelijke spelers zijn dus vooral op zoek naar zetten die passen in de verhaallijn. De partij is dus eerder een vertolking van een meeslepend verhaal over Mars en Venus… en zuurpruim Mercurius, die enkel commentaar kan geven. Misschien niet het meest romantische detail aan dit verhaal.

Ook de partij zelf is waarschijnlijk niet het ideale voorbeeld van de ‘romantische speelstijl’. Gelukkig zal deze de komende 400 jaar dé dominante rol spelen binnen de schaaksport. Of moet ik zeggen ‘schaakkunst’, want een partij winnen was in deze periode ondergeschikt aan de manier waarop je wint. De romantische stijl van schaken legt de nadruk op snelle, tactische combinaties, wat vaak gepaard gaat met offers links en rechts. De kunst van het inmaken van de tegenstander dus; wanneer je in jouw gewonnen partij slechts één loper en een paar pionnen had geofferd, dan had je het vrij matig gedaan. En een offer afslaan was al helemaal not done. Dan werd je een lafaard genoemd.

Een bekende representatie van deze manier van spelen is de beroemde Operapartij, gespeeld door Paul Morphy met Wit, en het samenwerkende duo van hertog Karel en graaf Isouard met Zwart, onder het genot van een opvoering in het Parijse Opéra Garnier. De twee hoge heren hadden daar weinig in te brengen tegen het Amerikaanse supertalent, die vooral een briljant kunststukje aan het orkestreren was. Nadat hij eerder in de partij al een paard en een toren had geofferd voor de aanval, sloot hij de partij op fraaie wijze af. Dit schaakmat-patroon zal later een ‘operamat’ worden genoemd:

Deze manier van spelen heeft inmiddels op het grootste toneel plaats moeten maken voor andere schaakstijlen. Daarvan is het ‘hypermodernisme‘ het meest bekend. Deze stroming was vooral in de eerste helft van de vorige eeuw erg populair; in plaats van het centrum van het bord zelf in te nemen (met pionnen bijvoorbeeld), wordt deze gecontroleerd met stukken vanaf de flanken van het bord. Wanneer jouw tegenstander vervolgens te veel ruimte in beslag wil nemen, breek je de stelling open. Met andere woorden: daar waar veel romantische partijen al na een zet of twaalf zijn afgelopen, is de hypermoderne schaker dan nog amper aan het middenspel begonnen.

Valt er deze eeuw nog wel romantiek te beleven rond het schaakbord, hoor ik je afvragen? Zeker wel! Vooral op clubniveau lopen nog veel romantici rond, zo ook bij onze eigen club. En échte romantiek? Oké, misschien valt het af te raden om jouw eigen Mars of Venus tijdens een gezellig potje schaken finaal van het bord af te meppen. Neem dan eerder een voorbeeld aan de getrouwde Russische grootmeesters Kateryna Lagno en Alexander Grischuk, die volgens deze beelden waarschijnlijk al andere plannen hadden gemaakt.

Tot slot, een puzzel in Valentijnsthema voor zij die schaken wél liefhebben. Het is tenslotte Valentijnsdag vandaag. Hieronder zie je een puzzel waarbij de opdracht luidt: Wit aan zet en geeft mat in twee zetten. Een tip voor degenen die het artikel helemaal hebben gelezen: ga op zoek naar een zet die perfect past bij de romantische schaakstijl. Veel succes!